Wkład SUS w ustawę o prawach uczniowskich
W 2023 r. opublikowaliśmy raport o prawach ucznia. To było dla nas impulsem, by zacząć głośno mówić o potrzebie stworzenia ustawy o prawach ucznia i powołania Rzecznika Praw ucznia.
Początek działalności i skala problemu
Stowarzyszenie Umarłych Statutów powstało w 2018 roku. Nasze pierwsze interwencje i działania dotyczyły praw uczniów pełnoletnich, przede wszystkim możliwości samodzielnego wnioskowania o usprawiedliwianie nieobecności, samodzielnej rezygnacji z zajęć religii czy możliwości wzięcia udziału w wycieczce bez zgody rodzica. Szybko zauważyliśmy jednak, że skala problemu jest większa. Za swój cel postawiliśmy sobie edukację o prawach ucznia i reagowanie na zgłaszane nam nieprawidłowości.
Raport o prawach ucznia
W 2023 r. postanowiliśmy przeprowadzić badanie ankietowe, dzięki któremu mogliśmy szerzej zrozumieć skalę problemu naruszania praw uczniów. Zebraliśmy odpowiedzi od 990 młodych ludzi. Na ich podstawie stworzyliśmy raport – „Prawa ucznia w Polsce. Raport z badań”. Wyniki tego badania były niepokojące.
Aż 48,6% badanych wskazało, że statut ich szkoły zawiera przepisy regulujące zasady wyglądu ucznia, a 43,8% odpowiedziało, że ich wygląd ma wpływ na ocenę z zachowania. Prawie połowa badanych (49,4 %) wskazała, że w statucie ich szkoły znajdują się przepisy zabranie telefonu uczniowi. To badanie pokazało nam jak powszechne jest łamanie praw uczniów w polskich szkołach.
Przeczytaj raport: Prawa ucznia. Raport z badań | Kraków 2023
Raport i co dalej?
Uznaliśmy, że problem naruszania praw ucznia wymaga systemowej odpowiedzi. Zaczęliśmy pracę nad założeniami do projektu ustawy o prawach ucznia i Rzeczniku Praw Ucznia. W okresie od czerwca do września 2023 r. aktywnie promowaliśmy ten pomysł wśród naszych partnerów i opinii publicznej.
Kwestia konieczności powołania Rzecznika Praw Ucznia i uregulowania praw uczniów pojawiła się w deklaracji „10 rozwiązań na 100 dni” przygotowaną przez SOS dla Edukacji. Nasza idea stała się też częścią kampanii „Propozycje obywatelskie dla Polski” organizowanej przez Ogólnopolską Federację Organizacji Pozarządowych. W tym samym czasie byliśmy obecni na wielu wydarzeniach obywatelskich. Święto Praw i Wolności Obywatelskich w Gdańsku czy Igrzyska Wolności w Łodzi były dla nas możliwością do podzielenia się naszym pomysłem z uczniami, rodzicami i nauczycielami. Pracując nad założeniami, konsultowaliśmy się z uczniami i środowiskiem oświatowym oraz edukacyjnym.
Dowiedz się więcej: 10 rozwiązań na 100 dni – nowe otwarcie dla edukacji
Dowiedz się więcej: Propozycje obywatelskie dla Polski – Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych
Dowiedz się więcej: Łukasz Korzeniowski – „Propozycje dla Polski. Rozmowa obywatelska o przyszłości” (Gdańsk, 3.06.2023)
Założenia do projektu ustawy
W założeniach do projektu ustawy skupiliśmy się na dwóch kluczowych dla nas aspektach: jasnym i wyczerpującym określeniu praw ucznia w jednym katalogu oraz utworzeniu Rzecznika Praw Ucznia. Dobór tych dwóch spraw nie był przypadkowy i wywodził się z naszej praktyki interwencyjnej oraz sygnałów, które otrzymywaliśmy od uczniów.
Dotychczas prawa ucznia nie były unormowane wyczerpująco w jednej ustawie, a rozproszone w wielu aktach prawnych. Dzięki proponowanej przez nas zmianie uczniowie, rodzice i nauczyciele mieliby przejrzysty spis tego, do czego uczeń ma prawo. Usystematyzowanie tej kwestii rozwiązałoby także problemy interpretacyjne, z jakimi się nieraz można było spotkać.
Sam katalog praw ucznia to jednak za mało – konieczne jest zapewnienie ich skuteczności w codziennym szkolnym życiu. Niejako naturalny stał się zatem postulat stworzenia organu, który dbałby o przestrzeganie praw uczniów i upowszechnianie wiedzy o ich prawach. Według naszych założeń do zadań RPU należałoby m.in. monitorowanie stanu przestrzegania praw uczniowskich oraz prowadzenie interwencji w sprawach o ich naruszenia.
Przeczytaj założenia: Publikujemy założenia projektu ustawy o prawach uczniowskich i Rzeczniku Praw Uczniowskich! –
Zespół w Ministerstwie Edukacji Narodowej i początki prac nad ustawą
Nasze wysiłki nie poszły na marne i już w marcu 2024 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej powołało Zespół do spraw Praw i Obowiązków Ucznia. Do jego prac zaproszono obecnego Prezesa Stowarzyszenia Łukasza Korzeniowskiego. Zapytany o wspomnienia ze swojej pracy odpowiedział następująco:
Starałem się przedkładać propozycje rozwiązań, które są zgodne z naszym stanowiskiem. Oczywiście czasami je modyfikując i próbowałem wypracowywać jakieś wspólne stanowisko, które byłoby zbieżne z tym co wypracowaliśmy. Nie podchodziłem do tego dogmatycznie. Uważam, że nasze postulaty udało się przełożyć na projekt ustawy, co jest bardzo dużym sukcesem
Prace zespołukoncentrowały się na m.in. skatalogowaniu praw ucznia oraz utworzeniu przepisów pozwalających na powołanie Rzecznika Praw Uczniowskich.
Był to dla nas niemały sukces, nie tylko nasza praca została uwzględniona przez resort edukacji, ale także aktywnie mogliśmy brać udział w przygotowaniu ustawy. Fakt, że wiele poruszanych kwestii ostatecznie znalazło się w rządowym projekcie ustawy o prawach ucznia pokazuje, że trafnie zidentyfikowaliśmy problemy i zarekomendowaliśmy dobre rozwiązania.
Projekt Ministerstwa i nasze poprawki
W lipcu 2025 r. MEN opublikowało pierwszą wersję projektu ustawy. Projekt zaopiniowaliśmy pozytywnie, jednak w toku konsultacji publicznych zgłosiliśmy do niego 57 uwag, z czego 24 były uwagami doprecyzowującymi lub technicznymi.
Najważniejsze uwagi to:
- Wyodrębnienie katalogu praw ucznia w osobnej ustawie,
- Powołanie Rzecznika Praw Uczniowskich,
- Uniemożliwienie szkołom wprowadzenia całkowitego zakazu wnoszenia telefonów komórkowych na ich teren,
- Prawo do samodzielnego usprawiedliwienia nieobecności przez uczniów pełnoletnich,
- Wprowadzenie obowiązku uzyskania wyraźnej zgody ucznia pełnoletniego przed udostępnieniem jego ocen rodzicom.
Ministerstwo przyjęło część z naszych poprawek. Prace nad projektem w Ministerstwie Edukacji Narodowej trwały do kwietnia 2026 roku. Byliśmy obecni na każdym etapie prac, aktywnie monitorując to, aby projekt spełniał swoje założenia.
Zobacz całość: Poznaj najważniejsze założenia projektu
Projekt w Sejmie
W kwietniu 2026 roku projekt opuścił Ministerstwo Edukacji Narodowej i trafił do prac w komisji sejmowej. Rozpoczęliśmy działania na rzecz budowania poparcia dla przyszłej ustawy. Wzięliśmy udział w posiedzeniu komisji, promowaliśmy projekt wśród parlamentarzystów i opinii publicznej. Monitorowaliśmy zmiany wprowadzane przez Sejm.
W Sejmie Prezes SUS Łukasz Korzeniowski apelował o poparcie dla projektu i dalszą pracę nad nim. Jak mówił:
Ta ustawa jest bardzo potrzebna, ponieważ ureguluje w końcu kwestie praw i obowiązków ucznia w sposób jednolity dla wszystkich uczniów.
Zobacz całość: Wystąpienie Łukasza Korzeniowskiego na Komisji Edukacji i Nauki
Głosowanie w Sejmie i Senacie
Projekt po pracach w komisjach sejmowych 29 maja 2026 r. trafił pod głosowanie w Sejmie. Był to decydujący moment dla lat pracy nie tylko naszego Stowarzyszenia, ale także innych organizacji pozarządowych, środowisk nauczycielskich i samorządów uczniowskich. Ustawa została uchwalona większością 234 głosów „za”, przy 192 „przeciw”. Następnie Senat 10 czerwca 2026 r. ustawę bez poprawek.
W oczekiwaniu na decyzję Prezydenta nie pozostaliśmy bierni. Już 5 czerwca 2026 r. wysłaliśmy do Pałacu Prezydenckiego pismo z prośbą o podpisanie projektu, wraz z naszą argumentacją oraz prośbą o spotkanie w tej sprawie. Wobec braku reakcji ze strony głowy państwa, postanowiliśmy wysłać apel organizacji społecznych o podpisanie ustawy o prawach uczniowskich. Poparło nas w tym 7 organizacji i 26 czerwca 2026 r. wysłaliśmy go do Prezydenta. Niestety to pismo również pozostało bez odpowiedzi.
Weto Prezydenta
Pomimo naszych starań o nakłonienie Prezydenta do podpisania ustawy 2 lipca 2026 r. ze smutkiem przyjęliśmy wiadomość o zawetowaniu ustawy. Prezydent w swojej argumentacji nie podważył potrzeby ochrony praw ucznia ani nie umniejszył problemowi ich nieprzestrzegania. Swoją decyzję argumentował jednak zwiększeniem biurokracji, ideologizacją szkoły oraz dublowaniem przez Rzecznika Praw Uczniowskich kompetencji Rzecznika Praw Dziecka oraz Kuratorów Oświaty.
Ciężko zgodzić się nam z tą argumentacją, szczególnie, że celem naszych trzyletnich prac było między innymi zadbanie o to, aby ustawa była napisana w sposób rzetelny i ułatwiała pracę wszystkim organom zaangażowanym w proces edukacji.
Mimo wszystko mamy nadzieję, że ustawa – choć nie wejdzie w życie – stanowić będzie kolejny krok na drodze o poprawę sytuacji uczniów i większą ochronę ich praw. Będziemy dalej pracować nad wdrożeniem systemowych zmian w tym obszarze.
Przeczytaj oświadczenie: Oświadczenie SUS ws. weta Prezydenta RP wobec ustawy o prawach ucznia
