„Dodatkowo, niezależnie od kar opisanych w ust.1, na ucznia może mogą zostać nałożone obowiązek prac społecznych […]”

§ 48 ust. 2 Statutu Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 2 im. Charles de Gaulle’a w Poznaniu, interwencja PO-2/2022

Poza wyżej wymienionymi karami uczeń może być zobowiązany do wykonania dodatkowych działań edukacyjnych, wychowawczych i społecznych, których szczegółowy opis znajduje się w Programie Wychowawczym Szkoły.

r. VII § 4 ust. 10 Statutu Technikum nr 18 we Wrocławiu, interwencja WR-3/2022

Kwestionowane postanowienie Statutu narusza art. 65 ust. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym „Obowiązek pracy może być nałożony tylko przez ustawę”. Akt rangi podustawowej nie może przewidywać możliwości nałożenia w sposób władczy obowiązku pracy. Tymczasem kwestionowane postanowienie Statutu wprost przewiduje możliwość nałożenia na ucznia obowiązku pracy. Obowiązek wykonywania określonej pracy, od którego podmiot tego obowiązku nie może się uchylić, jest przewidziany w określonych sytuacjach w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Tytułem przykładu można wymienić art. 47 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi czy art. 34 § 1a pkt 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Każdorazowo jednak obowiązek taki wynika wyłącznie z ustawy, nigdy zaś z jakiegokolwiek aktu rangi podustawowej.

Konieczność wykonywania pracy przymusowej stanowi bardzo daleko idącą ingerencję w wolność człowieka, jakim bez wątpienia jest również uczeń. W obecnym stanie prawnym środki tego typu mogą być stosowane jedynie przez sąd, a w wyjątkowych przypadkach, gdy obowiązek pracy może być nałożony przez organ pozasądowy (jak np. w przypadku skierowania do pracy przy zwalczaniu epidemii na podstawie art. 47 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi), osobie skierowanej do pracy przysługuje droga odwoławcza na drodze postępowania administracyjnego, a ostatecznie także na drodze postępowania sądowoadministracyjnego. W przypadku obowiązku, o którym mowa w Statucie, taka droga zaś nie przysługuje, co dodatkowo narusza prawo ucznia do sądu przewidziane w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Prace przymusowe nie mogą stanowić kary przewidzianej w statucie szkoły. Poza argumentami przytoczonymi powyżej, świadczy o tym także fakt, że ustawodawca nie wyposażył żadnego z organów szkoły w jakiekolwiek instrumenty, które pozwoliłoby wykonać tego typu karę. Nie wiadomo co miałoby się stać, gdyby uczeń nie wykonał nałożonego na niego obowiązku pracy. Brak jest również przepisów przewidujących rodzaj danych prac społecznych czy ich wymiar. Przede wszystkim zaś, brak jest jakichkolwiek postanowień dotyczących zapewnienia uczniowi stosownych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy, np. w postaci środków ochronnych, odpowiedniego przeszkolenia, nadzoru ze strony opiekuna czy ubezpieczenia społecznego w razie wypadku. To zaś godzi w obowiązek utrzymywania przez system oświaty bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkołach i placówkach, przewidziany w art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe.

Na marginesie, należy zaznaczyć, że o braku możliwości nakładania na uczniów przez szkołę obowiązku pracy w obecnym stanie prawnym świadczy także fakt, że w Radzie Ministrów toczą się prace nad projektem ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (numer w wykazie prac Rady Ministrów: UD248). Projekt ten w art. 4 ust. 4 przewiduje m.in. możliwość nakładania na ucznia przez dyrektora szkoły – za zgodą rodziców ucznia i samego ucznia – środka oddziaływania wychowawczego w postaci prac porządkowych. Jeżeli zatem rząd uznał za zasadne przygotowanie takiego projektu ustawy, to znaczy, że przyjął, iż obecnie nie ma możliwości prawnej, aby szkoła nakładała na ucznia obowiązek pracy: w przeciwnym razie jakiekolwiek zmiany prawne w tym obszarze byłyby po prostu zbyteczne, gdyż stanowiłyby tzw. wyważanie otwartych drzwi. Przyjąć zatem należy, że obecnie – wobec braku zakończenia prac nad projektem ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich – szkoła nie może nakładać na uczniów obowiązku pracy.


Zobacz również:
Stanowisko SUS dot. projektu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
Proces legislacyjny projektu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich

Zdjęcie w tle: Wendell Shinn on Unsplash